"Ik verwachtte natuurlijk wél verschillen. Een nieuw land, een nieuwe cultuur... Ik kwam hier juist om de fouten van thuis niet te herhalen." — woorden van een cliënt.
Deze woorden zijn van een cliënt die na anderhalf jaar expatleven bij mij kwam. Ze werkt bij een gerenommeerd bedrijf, onder een mooie functietitel. Haar klachten lijken op die van veel anderen die naar een ander land verhuisden om de fantasie waar te maken van een leven dat helemaal opnieuw begint. "Expat" is bovendien een beladen woord: de buitenlandse werknemer geldt als hoogopgeleid, bevoorrecht, succesvol. Wie zou daar nu over klagen?
Maar onder de glanzende buitenkant van het expatleven zijn psychische klachten heel gewoon. In één studie rapporteerde meer dan de helft van de onderzochte expats klachten die wijzen op risico op angst- of stemmingsproblemen. De stress van een verhuizing, en vooral de druk om je een nieuwe levensstijl eigen te maken, kan overweldigend zijn. Blijven die spanningen onbegrepen en onopgelost, dan kunnen ze uitgroeien tot ernstige somberheid.
"Ik kan niet eens meer kiezen tussen thee en koffie. Zo was ik vroeger niet." — woorden van een cliënt.
Merkwaardig, toch: iemand die beroepsmatig beslissingen neemt waar miljoenen mee gemoeid zijn, twijfelt opeens over zoiets alledaags. Wie naar een ander land verhuist, merkt dat de eigen mentale gewoonten niet meer vanzelf werken. Iemand die opgroeide in een cultuur waar hiërarchie telt, komt op collega's misschien afstandelijk over. Wie zulke situaties keer op keer meemaakt, gaat aan zichzelf twijfelen. Nog voor je het doorhebt, is dat een regelrechte aanslag op je identiteit.
Het identiteitsconflict
We hebben allemaal een beeld van onszelf: succesvol, doortastend, sterk, hardwerkend. Als er dan iets onverwachts verandert, raken we in verwarring: wat er gebeurt en hoe we onszelf zien, botsen met elkaar. Dat conflict oplossen kost grote mentale inspanning.
Het is een gelaagd psychologisch proces, en onze achtergrond is een van die lagen. Omdat ieder van ons uit een ander microsysteem komt, vraagt dit proces om begrip van de individuele elementen, iets wat zich het best in therapie laat verkennen.
Veelvoorkomende klachten
Wat ik in de praktijk vaak zie bij mensen die opnieuw begonnen zijn:
- Angst en piekeren
- Somberheid
- Laag zelfbeeld
- Rouw
- Identiteitsverwarring
- Verlies van vertrouwen
- Onzekerheid en eenzaamheid
- Concentratie- en geheugenproblemen
- Stemmingswisselingen en weinig motivatie
- Vermijding
- Lichamelijke klachten (druk op de borst, hoofdpijn, vermoeidheid, slecht slapen)
Die klachten verwarren ons. Een nieuwe bladzijde brengt je in een staat van ontdekking: spannend, vol mogelijkheden. Maar het gebrek aan houvast kan ook leiden tot tijdelijke stilstand, en dus tot frustratie.
De basis opnieuw leren
Sta er even bij stil: de basis van het dagelijks leven opnieuw moeten leren. Een ov-kaart regelen, de weg naar je werk vinden, nieuwe omgangsvormen ontwikkelen. Wie dat lang volhoudt, gaat twijfelen aan de eigen vaardigheden. Het beeld van jezelf past niet meer. Dat geeft angst, en die angst kruipt door naar andere delen van je leven. Een cliënt van mij durfde niet meer te fietsen, zo bang was hij geworden voor wat er mis kon gaan. En terwijl je daarmee worstelt, dient zich ook nog schuldgevoel aan, want je rouwt om het leven, de cultuur en de dierbaren die je achterliet, terwijl je "dankbaar zou moeten zijn".
De prijs van de schone lei
Migratie van het ene land naar het andere is een complex psychosociaal proces met blijvende gevolgen voor wie je bent. De combinatie van cultuurschok en rouw om wat verloren ging, leidt geleidelijk tot verandering, tot het ontstaan van een nieuwe identiteit.
De psychoanalyticus Peter Blos beschreef in 1967 de "tweede individuatie" van de adolescentie; latere denkers zagen in migratie iets vergelijkbaars. Opnieuw beginnen lijkt op opnieuw opgroeien. De grote vraag dient zich opnieuw aan in je leven: "Wie ben ik nu?"
Het antwoord op die vraag — dát is de prijs van een schone lei.
Bronnen
- Koutonin, M. R. (2015, 13 maart). Why are white people expats when the rest of us are immigrants? The Guardian.
- Blos, P. (1967). The Second Individuation Process of Adolescence. The Psychoanalytic Study of the Child, 22(1), 162-186.