Misschien zoek je voor jezelf: je Nederlands is uitstekend, je werkt en leeft in het Nederlands, maar zodra het over de dingen gaat die er echt toe doen, zoals gevoelens die je niet goed kunt benoemen of herinneringen die nog schrijnen, merk je dat een deel van jou in het Turks denkt en voelt. Of misschien zoek je voor een ander: een ouder, een tante, een partner voor wie het Nederlands juist de drempel is.
Dat heeft weinig met taalniveau te maken, en alles met diepte. Voor veel Turkssprekenden in Nederland is een psycholoog die hun taal spreekt geen voorkeur, maar een voorwaarde.
De emotionele taalkloof
Onderzoek laat consequent zien dat mensen emoties anders verwerken in hun moedertaal dan in een later geleerde taal. Studies van psycholinguïst Catherine Harris en collega's toonden aan dat emotionele woorden in iemands eerste taal sterkere lichamelijke reacties oproepen dan dezelfde woorden in een tweede taal; dat is zelfs in huidgeleiding te meten. Je eerste taal zit vast aan je vroegste herinneringen en aan je familie. Toen je leerde wat "üzgün" betekent, leerde je niet zomaar een woord; je leerde het via ervaringen, via een stem, via een context die bepaalde hoe je verdriet zelf begrijpt.
Het onderzoek van taalkundige Aneta Pavlenko naar tweetaligheid en emotie laat bovendien zien dat late tweetaligen zich vaak "onthecht" voelen wanneer ze emotionele onderwerpen in hun tweede taal bespreken. Soms is die afstand handig. In therapie werkt ze juist als een rem, want daar is emotionele betrokkenheid de motor van vooruitgang.
Je kent het Nederlandse woord "angstig", maar weegt het hetzelfde als "kaygılı"? Kun je iemand die geen Turks spreekt uitleggen wat "gurbetçi" werkelijk betekent, voorbij de letterlijke vertaling? In dat woord zitten generaties Turkse migratie-ervaring, een heel eigen soort heimwee dat zich niet laat vertalen. En in therapie telt precisie: precies kunnen zeggen wat je voelt kan het verschil zijn tussen een doorbraak en een sessie waarin je je onbegrepen voelt.
Voorbij woorden: culturele context
Taal is maar de helft. Onderzoek naar culturele competentie in psychotherapie laat zien dat cliënten betere uitkomsten rapporteren bij behandelaars die hun culturele achtergrond delen. Een Turkssprekende psycholoog begrijpt dingen die je niet hoeft uit te leggen: het gewicht van familieverwachtingen, de eigen dynamiek van Turkse gezinsstructuren, de ongeschreven regels over wat je wél en niet bespreekt.
Die begrijpt wat het betekent als je zegt dat je moeder belde en je "wel móést" langsgaan, ook al was je uitgeput. Die kent de complexe gevoelens rond geloof, traditie en moderniteit die veel Turkse mensen tegelijk in zich dragen. En die kent de druk van Turks zijn in Nederland, die van twee kanten komt: vanuit de Nederlandse samenleving en vanuit de eigen gemeenschap.
Bij een behandelaar met een andere achtergrond besteed je soms de halve sessie aan context. Bij iemand die jouw referentiekader deelt, kun je meteen naar waar het om gaat.
Waarom het zoeken lastig is
Ondanks de grote Turkse gemeenschap in Nederland is een gekwalificeerde Turkssprekende psycholoog vinden niet eenvoudig. Veel van hen werken binnen de GGZ, met de wachtlijsten die daarbij horen en weinig keuze in wie je treft. Vrijgevestigd is er meer keuze, maar je moet weten waar je zoekt: beroepsregisters laten je niet altijd op taal zoeken, en "spreekt Turks" op een profiel zegt niets over het niveau. Een taal spreken is iets anders dan er diepgaand psychologisch werk in kunnen doen.
Waar je op let
Een paar aandachtspunten bij het zoeken:
Ga om te beginnen na of Turks de moedertaal is (of dat niveau benadert), niet een aangeleerde taal. De diepte van begrip verschilt wezenlijk.
Kijk ook naar opleiding en registratie. In Nederland hoort een psycholoog NIP-geregistreerd te zijn of (voor bepaalde specialisaties) in het BIG-register te staan.
Zoek daarnaast iemand die zowel de Turkse cultuur als het leven in Nederland van binnenuit kent. Wie zelf tussen culturen heeft geleefd, begrijpt dingen die je niet uit boeken haalt.
En voer vooral een kennismakingsgesprek. De meeste vrijgevestigde psychologen bieden er een aan, vaak gratis. Vertrouw op je gevoel: loopt het gesprek vanzelf, voel je je gehoord?
De waarde van echt begrepen worden
Vrijuit kunnen spreken scheelt meer dan je denkt. Je hoeft niet in je hoofd te vertalen of complexe gevoelens plat te slaan tot basiswoordenschat, en je vraagt je niet steeds af of je uitdrukking wel aankomt. Je kunt een Turks gezegde gebruiken dat precies raakt wat je voelt. Je kunt over je "anneanne" praten zonder uit te leggen wat dat woord méér betekent dan grootmoeder. Al die kleine dingen samen maken dat je je werkelijk gezien en begrepen voelt.
Overweeg je therapie, voor jezelf of voor iemand om wie je geeft, onderschat het belang van taal en culturele context dan niet. Het bepaalt hoe diep het werk kan gaan.
Bronnen
- Harris, C. L., Ayçiçeği, A., & Gleason, J. B. (2003). Taboo words and reprimands elicit greater autonomic reactivity in a first language than in a second language. Applied Psycholinguistics, 24(4), 561-579.
- Pavlenko, A. (2012). Affective processing in bilingual speakers: Disembodied cognition? International Journal of Psychology, 47(6), 405-428.
- Sue, S., Fujino, D. C., Hu, L. T., Takeuchi, D. T., & Zane, N. W. (1991). Community mental health services for ethnic minority groups: A test of the cultural responsiveness hypothesis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 59(4), 533-540.